Skip to content

Wat is het? dossier Angststoornissen

Er wordt onderscheid gemaakt tussen angstklachten en angststoornissen. Angstklachten zijn klachten waarbij angstgevoelens en begeleidende lichamelijke klachten een rol spelen. Ze zijn vaak gerelateerd aan (dreigende) problemen of zorgen op belangrijke levensgebieden (gezin, relatie, werk, sociale contacten, gezondheid), maar kunnen ook spontaan ontstaan. Angstklachten kunnen hinderlijk zijn, zorgen geven (bijvoorbeeld over de lichamelijke gezondheid) en gepaard gaan met sociaal disfunctioneren of overmatige medische consumptie. Het hebben van angstklachten maakt het risico op het krijgen van een angststoornis aanzienlijk groter. Angstklachten gaan vaak samen met depressieve klachten, somatisatie- en spanningsklachten en zijn hiervan niet altijd duidelijk te onderscheiden.

Het verschil tussen angstklachten en een angststoornis betreft de ernst van de symptomen. Een angststoornis is een verzamelnaam voor verschillende stoornissen met pathologische angst waarbij de angst aanleiding geeft tot aanhoudend subjectief lijden en/of tot een belemmering van het sociaal functioneren. Pathologische angst kan bij veel andere psychische aandoeningen voorkomen maar wanneer angst het belangrijkste symptoom is, spreekt men van een angststoornis.

Een angststoornis betekent dat iemand bijzonder angstig is in situaties waarin het niet nodig is om zo bang te zijn. Dit kan zich uiten in psychische en lichamelijke klachten. Dit kan bijvoorbeeld ervoor zorgen dat mensen met veel angst de deur niet meer durven uit te komen uit angst voor een paniekaanval of dood te gaan. Ze zijn bang om negatief beoordeeld te worden door andere mensen, waardoor ze alle sociale contacten uit de weg gaan. Deze angsten kunnen iemand ernstig gaan belemmeren in het dagelijkse leven. Dit kan bij mensen van uiteenlopende leeftijden problemen geven. Soms hebben ouderen echter last van angsten die duidelijk samenhangen met het ouder worden. Specifieke voorbeelden hiervan zijn de angst om te vallen, de angst om ziek te worden en de angst om afhankelijk te worden van anderen. Hoewel ouderen ook daadwerkelijk meer kans hebben om te vallen of ziek te worden, kan de angst hiervoor te groot worden.

Als een oudere veel angstgevoelens heeft, betekent dit niet meteen dat er sprake is van een angststoornis. Er is pas sprake van een stoornis als de vermijding van situaties die angst oproepen, het leven steeds meer gaat beheersen, terwijl de angst niet afneemt.

 

Signalen die kunnen wijzen op angstklachten of een angststoornis:

  • bange voorgevoelens
  • benauwdheid
  • concentratieproblemen
  • duizeligheid
  • hartkloppingen
  • labiliteit
  • licht gevoel in hoofd
  • ongeduld
  • prikkelbaarheid
  • rusteloosheid
  • slaapproblemen
  • spanning
  • tintelingen in armen en benen
  • vermoeidheid
  • zweten

Er zijn verschillende angststoornissen: gegeneraliseerde-angststoornis, paniekstoornis, agorafobie, sociale-angststoornis (sociale fobie), specifieke fobie, scheidingsangst of separatieangststoornis en obsessieve-compulsieve stoornis.

 

Paniekstoornis

Bij een paniekstoornis heb je plotselinge paniekaanvallen. Tijdens zo’n aanval krijg je lichamelijke verschijnselen; je krijgt bijvoorbeeld hartkloppingen, of het klamme zweet breekt je uit. Op het moment kun je misschien denken ‘Nu krijg ik een hartaanval en ga ik dood’. Tussen de paniekaanvallen door kun je angst voor een nieuwe paniekaanval ervaren. Het liefste ga je situaties uit de weg die een paniekaanval oproepen.

Veel voorkomende maar ongevaarlijke lichamelijke verschijnselen tijdens een paniekaanval zijn:

♦  Ademnood, het gevoel te stikken
♦  Angst om te sterven
♦  Duizeligheid of het gevoel flauw te vallen
♦  Een doof gevoel, tintelingen in de ledematen
♦  Een gevoel van onwerkelijkheid
♦  Hartkloppingen
♦  Koude rillingen of warmtevlagen
♦  Misselijkheid en diarree
♦  Pijn, onaangenaam gevoel op de borst
♦  Trillen of beven
♦  Zweten

 

Geestelijke verschijnselen van een paniekaanval zijn:

♦  Je verwacht dat er iets vreselijks zal gaan gebeuren
♦  Je hebt het gevoel alsof je buiten je lichaam bent getreden, buiten jezelf staat
♦  Je hebt het gevoel dat je flauw valt
♦  Je voelt je onwerkelijk
♦  Je bent bang om de controle over jezelf te verliezen
♦  Je bent bang dat je gek wordt, of dood gaat

Deze verschijnselen beginnen plotseling en zijn het hevigst binnen 10 minuten. Daarna nemen de spanningsklachten af. Plaatsen die vaak geassocieerd worden met paniekaanvallen zijn de rij voor de kassa in de supermarkt, reizen in de trein, de tunnel, de bioscoop of een restaurant. Deze situaties of plaatsen worden dan ook zoveel mogelijk vermeden of doorstaan met paniekverschijnselen.

 

Ontstaan en beloop
Meestal bestaat de paniekstoornis al langer bij ouderen, maar soms ontstaat het voor het eerst op latere leeftijd. Vergeleken met jongere volwassenen hebben ouderen minder intense paniekklachten, vanwege veranderingen in de hersenen die het gevolg zijn van het ouder worden.

Paniekaanvallen komen minder vaak voor, omdat het voor ouderen makkelijker is de gevreesde situatie volledig te vermijden of te ondergaan met een begeleider. Het wordt bij ouderen bijvoorbeeld vaak geaccepteerd als zij niet meer alleen naar buiten durven. Dit wordt gezien als passend bij de leeftijd. Of mantelzorgers zijn bereid om samen boodschappen te gaan doen, waardoor de oudere met een paniekstoornis zich veilig voelt.

 

Hartangst bij ouderen
Een paniekstoornis kan zich zeer lichamelijk uiten. De klachten kunnen zodanig zijn dat ouderen zich laten onderzoeken bij artsen. Bij een klacht als 'pijn op de borst' wordt echter vaak geen hartprobleem gevonden. Als ouderen wel hartfalen hebben, dan gaat dit vaak gepaard met angst en somberheid. Het is belangrijk om goed te laten onderzoeken of de pijn op de borst een lichamelijke of psychische oorzaak heeft.

 

Agorafobie

Agorafobie is een angststoornis met angst voor (en vermijding van) situaties waaruit men denkt moeilijk te kunnen ontkomen of waarin men moeilijk hulp zou kunnen krijgen als zich een paniekaanval voordoet. ‘Agora’ is het Griekse woord voor plein en ‘Fobos’ betekent vrees. De benaming pleinvrees geeft aan dat de angst meestal optreedt op drukke plekken, maar het kan ook voorkomen wanneer iemand alleen op straat loopt.

Ontstaan en beloop
De angst kan ontstaan zijn naar aanleiding van een ongeval of overval. Agorafobie bij ouderen kan ook samenhangen met de angst om te vallen of angst vanwege incontinentie:

→ Angst om te vallen en iets te breken is een veel voorkomend probleem bij ouderen. Een val kan aanleiding zijn voor het gebruik van een rollator, het hoeft echter niet te betekenen dat iemand nooit meer zelfstandig en zonder begeleiding de deur uit kan.

→  Angst vanwege incontinentie: zestig procent van de ouderen lijdt in meerdere of mindere mate aan een vorm van incontinentie. De angst voor urineverlies kan leiden tot een soort straatvrees. Men durft zich dan niet in situaties te begeven waarin niet direct een toilet voor handen is of waar men de weg naar het toilet niet goed weet te vinden.

Soms ontstaan de klachten echter plotseling, zonder duidelijke aanleiding.

 

Specifieke fobie

Specifieke fobie is een angststoornis waarbij hevige, aanhoudende angst wordt ervaren voor (en vermijding van) een specifiek object of specifieke situatie.

Een specifieke fobie komt vaak voor bij ouderen. Sommige specifieke fobieën verergeren bij het ouder worden. Of de fobische klachten krijgen een andere inhoud dan toen diegene jonger was:

→ Angst voor gesloten of kleine ruimten kan toenemen bij ouderen, omdat bijvoorbeeld de lift door lichamelijke beperkingen of rolstoelgebruik niet langer kan worden vermeden.

→ Wanneer ouderen alleen komen te staan, verergert soms de angst voor bijvoorbeeld onweer en inbraak.

→ In verzorgingshuizen komt nogal eens ruimtefobie voor. Ruimtefobie wordt gedefinieerd door de angst neer te vallen wanneer de persoon niet meer in de buurt is van muren of andere fysieke middelen die steun kunnen geven.

 

Sociale angststoornis (sociale fobie)

Bij een sociale-angststoornis wordt een hevige, aanhoudende angst ervaren voor (en vermijding van) situaties waarin men wordt blootgesteld aan een mogelijke kritische blik van anderen. Je bent dan bang dat iedereen negatief over je denkt. Bijvoorbeeld als je op visite gaat, in gezelschap eet, of een presentatie of optreden geeft (podiumvrees). Zo kun je enorm opzien tegen een belangrijke vergadering, omdat je bang bent dat je dichtklapt als iemand je aanspreekt.

De sociale angststoornis wordt onderverdeeld in een specifieke vorm, waarbij de angst gekoppeld is aan een specifieke situatie zoals podiumvrees en in een gegeneraliseerde vorm, waarbij de angst in verschillende situaties voorkomt. Soms is die angst zo sterk dat het je leven bepaalt, tijdens het werk en in je vrije tijd. In dat geval spreken we van een sociale fobie of sociale angststoornis.

Veelvoorkomende klachten bij sociale-angststoornis (sociale fobie)
Als je last hebt van sociale angst voel je je vaak onzeker over jezelf en ben je bang dat anderen je misschien niet aardig of interessant vinden. Dit kan leiden tot lichamelijke spanningen:

♦  Trillen
♦  Blozen
♦  Zweten
♦  Dichtklappen
♦  Je waardeloos voelen

Als het niet lukt om die situaties te vermijden voel je je meestal erg angstig en gespannen. Tegelijkertijd weet je best dat je angstige reactie overdreven is. En daar kan je je weer voor gaan schamen.

Ontstaan en beloop
Over de oorzaken van sociale angst is nog weinig bekend. Wel zijn er aanwijzingen dat erfelijke en biologische factoren een rol spelen bij het ontstaan ervan. Ook traumatische ervaringen zoals pesten en je opvoeding (ouders die teveel of juist te weinig betrokken zijn) kunnen invloed hebben. Sociale angst uit zich vooral in tijden van spanning en stress.

 

Gegenaraliseerde angststoornis

Als je last hebt van een gegeneraliseerde-angststoornis, dan ben je bijna de hele tijd overbezorgd. Meestal gaat dat over hele gewone gebeurtenissen of activiteiten. Ook kan je erg aan jezelf gaan twijfelen: Kan ik dit wel? Doe ik het wel goed? Gegeneraliseerde-angststoornis wordt gekenmerkt door een buitensporige, aanhoudende angst of bezorgdheid over een verscheidenheid aan dagelijkse onderwerpen die gepaard gaat met symptomen als piekeren, rusteloosheid, vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid, spierspanning en slaapproblemen.

Meestal gaat het om zorgen die iedereen wel herkent. Maar heb je last van een gegeneraliseerde-angststoornis, dan maak je je onnodig veel zorgen. Het kost je grote moeite om je gepieker onder controle te houden. Je klachten hebben meestal veel invloed op je dagelijks leven. Zowel sociaal als op school of in je werk.

Veelvoorkomende klachten bij gegeneraliseerde-angststoornis

♦  Zenuwachtig of gespannen
♦  Lusteloos
♦  Prikkelbaar
♦  Moeite om te concentreren
♦  Slecht slapen
♦  Gespannen spieren

Ontstaan en beloop
Er wordt gedacht dat piekeren te maken heeft met minder zelfvertrouwen en verkeerd denken. Zo kan veel piekeren ervoor zorgen dat je jezelf ongeschikt voor je werk vindt. Of je maakt van elk klein probleempje iets heel groots.

Piekeren over de toekomst wordt ook wel gezien als een manier om heftige emoties uit de weg te gaan. Pieker kan ook wijzen op dat je controle wil hebben over toekomstige gebeurtenissen, waarbij je vergeet dat je niet alles kunt controleren. Op deze manier hou je het gepieker in stand, wat veel spanning oplevert. Dat is een natuurlijke reactie van het lichaam op dreigend gevaar. Als je veel piekert is je lichaam langdurig in alerte toestand. Daardoor kun je je als gevolg uitgeput voelen.

 

Scheidingsangst of separatieangststoornis

Scheidingsangst wordt gekenmerkt door een excessieve niet bij de ontwikkelingsfase passende angst of vrees om gescheiden te worden van diegenen aan wie je gehecht bent. Je kunt er enorm tegenop zien of weigert om alleen naar buiten te gaan. Liever wil je niet zonder de persoon zijn waaraan je erg gehecht bent. Je kunt de behoefte hebben om voortdurend na te gaan waar die persoon zich bevindt.

Veelvoorkomende lichamelijke klachten bij scheidingsangst

♦  Hoofdpijn
♦  Buikpijn
♦  Misselijkheid
♦  Braken
♦  Hartkloppingen
♦  Duizeligheid
♦  Het gevoel flauw te vallen

Ontstaan en beloop
Meestal bestaat de scheidingsangst al langer bij ouderen en herkennen zij symptomen die ze als kind al hadden. Desalniettemin zijn de symptomen afhankelijk van de leeftijd van de persoon. Jonge kinderen kunnen er bijvoorbeeld enorm tegenop zien om naar school te gaan omdat zij dan niet bij een ouder kunnen zijn, terwijl volwassenen veel moeite kunnen hebben om met veranderende situaties om te gaan, zoals verhuizen.

Ook komt het voor dat scheidingsangst ontstaat na een ingrijpende gebeurtenis. Voorbeelden hiervan zijn een verhuizing naar een nieuwe buurt, immigratie, het overlijden van een familielid of huisdier of het meemaken van een ramp.

 

Obsessieve-compulsieve stoornis (OCS)

Een obsessieve-compulsieve stoornis wordt gekenmerkt door terugkerende en hardnekkige gedachten, impulsen of voorstellingen (obsessies) en/of dwanghandelingen (compulsie).

Je voelt de spanning in je hoofd en in je lichaam toenemen als je bepaalde dingen niet op een vastgestelde manier doet. Dwanghandelingen komen vaak samen voor met dwanggedachten. Je probeert eigenlijk door bepaalde handelingen te doen te voorkomen dat er iets naars gebeurt. Iets waar je bang voor bent.

Mensen met dwang proberen ook vaak situaties te vermijden die dwanggedachten of dwanghandelingen uitlokken. De dwangstoornis kan lichte of ernstige vormen aannemen.

Bij ouderen met een obsessieve-compulsieve stoornis bestaan de symptomen vaak al jaren. Dwanghandelingen en rituelen leiden tot werkelijke problemen wanneer men afhankelijk wordt van zorg door anderen. Bijvoorbeeld:

→ Ouderen met smetvrees en een wasdwang zullen heel angstig worden als de verzorger maar vijftien minuten tijd heeft voor één wasbeurt.

→ Ouderen met verzameldwang hebben moeite met het wegdoen van spullen, wat problemen op kan leveren voor verzorgenden.

 

Bronnen

Ga naar: